રાજવી વારસાથી આધુનિક કલાસર્જન સુધી મોરબીના કલાકારોએ ચિત્રકળા, માટીકામ, હસ્તકલા, લોકનૃત્ય અને ફોટોગ્રાફીમાં આગવી ઓળખ ઊભી કરી

(RB NEWSના ફાઉન્ડર રવિ બરાસરા) :  રાજવી પરંપરાથી લઈને આધુનિક સર્જન સુધી મોરબીના કલાકારોએ વિવિધ કલાસ્વરૂપોને જીવંત રાખવામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું છે. ઐતિહાસિક વારસો, પરંપરાગત હસ્તકલા, ચિત્રકળા, માટીકામ, લોકનૃત્ય અને આધુનિક કલાસર્જનના અનેક આયામો મોરબીની સર્જનાત્મક ઓળખને સમૃદ્ધ બનાવે છે. એટલે મોરબીને કલાનગરી કહેવામાં આવે છે. તેથી 25 ઓક્ટોબરે ઉજવાતા આંતરરાષ્ટ્રીય કલાકાર દિવસ નિમિત્તે મોરબીના કલાવારસાને યાદ કરવો પ્રાસંગિક છે. રાજવી સમયની કલારુચિ અને સ્થાપત્ય વારસાથી માંડીને આજના ડિજિટલ યુગની સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ સુધી કલાના વિવિધ સ્વરૂપો અહીં જોવા મળે છે. મોરબીના પરંપરાગત કારીગરોએ માટી અને કાપડ જેવા માધ્યમોમાં પોતાની કુશળતાથી આગવી ઓળખ ઊભી કરી છે. સમયના પરિવર્તન સાથે આ સર્જનાત્મકતા આધુનિક ડિઝાઇન, ચિત્રકળા અને સિરામિક કલામાં પણ વિસ્તરી છે. સ્થાનિક કલાકારોની કલ્પનાશક્તિએ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોને પણ કલાત્મક અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ બનાવ્યું છે. લોકસંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રાસ, ગરબી, નાટક અને લોકસાહિત્યે મોરબીની સાંસ્કૃતિક ઓળખને ધબકતી રાખી છે. બીજી તરફ, નવી પેઢીના કલાકારો ચિત્રકળા, ફોટોગ્રાફી અને આધુનિક કલાપ્રયોગો દ્વારા સર્જનના નવા આયામો સર કરી રહ્યા છે. આમ, મોરબીના રાજવી વારસાથી આજના આધુનિક કલાજગત સુધી કલાકારોની સર્જનયાત્રા પરંપરા અને નવીનતાના સમન્વયનું પ્રતિબિંબ બની રહી છે.

માટીકામની પરંપરાથી આધુનિક સિરામિક ડિઝાઇન સુધી

મોરબીની માટી સાથે જોડાયેલી પરંપરાએ સમયાંતરે આધુનિક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. સ્થાનિક કુંભારો અને ટેરાકોટા કલાકારોની પરંપરાગત કુશળતામાંથી વિકસેલી સર્જનાત્મકતા આજે સિરામિક ટાઇલ્સ અને સેનિટરીવેરની ડિઝાઇનમાં પણ જોવા મળે છે. વિવિધ ગ્રાફિક્સ, ત્રિપરિમાણીય અસર અને ડિજિટલ પ્રિન્ટિંગ દ્વારા ઉત્પાદનોને આકર્ષક બનાવવામાં કલાકારોની ભૂમિકા મહત્ત્વની છે. સ્થાનિક સ્તરે વિકસતી ડિઝાઇનકળા મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગને નવી ઓળખ આપે છે. અહીં તૈયાર થતી ડિઝાઇનો વિશ્વના 150થી વધુ દેશોના ઘરો સુધી પહોંચે છે.

કથીપા હસ્તકલાનો વારસો

મોરબી પંથકની મહિલાઓ દ્વારા જળવાયેલી કથીપા કલામાં કાપડ પર સોય-દોરાથી રામાયણના પ્રસંગો, પશુ-પંખીઓ અને કુદરતી દૃશ્યો કંડારવામાં આવે છે. આ કલા વસ્ત્રો અને ઘર સજાવટની વસ્તુઓમાં પણ સ્થાન મેળવી રહી છે.

ચિત્રકળા અને સ્કેચિંગ

એ. વાઘેલા, આર્ટ હોમ અને હિતેશ ભીમાણી જેવા કલાકારો તૈલી ચિત્રો, કોલસાના સ્કેચ, વનદૃશ્યો અને દીવાલચિત્રો દ્વારા સર્જનાત્મકતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. શ્રીનાથજીનાં ચિત્રો અને વાસ્તવિકતાની નજીકનાં સ્કેચ પણ ચિત્રકળાની વિવિધતા દર્શાવે છે.

માટીકામમાં નવીન પ્રયોગ

વાંકાનેર-મોરબી પંથકના રાષ્ટ્રપતિ એવોર્ડ વિજેતા મનસુખભાઈ પ્રજાપતિએ મિટ્ટીકૂલ માટીના રેફ્રિજરેટર અને અન્ય માટીનાં વાસણો દ્વારા પરંપરાગત માટીકામને નવી ઓળખ આપી છે.

લોકનૃત્યનું નવું રૂપ

મોરબીની ગરબી પરંપરામાં શક્તિ ચોકનું ગરબી મંડળ વિશિષ્ટ પ્રયોગો માટે જાણીતું છે. નવરાત્રિ દરમિયાન અહીં રજૂ થતા થેય્યમ રાસ અને અંગારા રાસમાં પરંપરાગત ગુજરાતી રાસ સાથે વિવિધ નૃત્યશૈલીઓનો સમન્વય જોવા મળે છે. કેરળની થેય્યમ પરંપરાથી પ્રેરિત નૃત્યાભિવ્યક્તિ અને ગુજરાતી ગરબાના તાલનો મેળ દર્શકો સમક્ષ અનોખું સ્વરૂપ રજૂ કરે છે. આવા પ્રયોગો દ્વારા સ્થાનિક કલાકારો લોકનૃત્યને માત્ર પરંપરાગત મર્યાદામાં રાખવાને બદલે નવી રજૂઆત સાથે આગળ ધપાવે છે.

ભવાઈ મંડળો દ્વારા લોકશિક્ષણ માટે ‘રાંકનું રતન’ જેવા પ્રખ્યાત સામાજિક નાટકો ભજવાતા

વ્યાવસાયિક નાટકો ઉપરાંત મોરબીની આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ભવાઈ અને ઐતિહાસિક શેરી નાટકોની મજબૂત પરંપરા રહી છે, જે આજે પણ જીવંત છે. ઐતિહાસિક લોકનાટકો: મોરબીના સ્થાનિક કલાકારો દ્વારા લિખિત અને પ્રસ્તુત નાટકો જેવા કે ‘મોરબીનો ઇતિહાસ: મચ્છુ તારા વહેતા પાણી’, ‘રાવત રણસિંહ અને સતી દાળલદે’ તેમજ ‘ભૂચર મોરીનું યુદ્ધ’ મોરબી, ટંકારા, વાંકાનેર અને ભળિયાદ પંથકમાં વર્ષો સુધી (ખાસ કરીને ૧૯૫૦ થી ૨૦૦૦ના દાયકા સુધી અને આજે પણ નવરાત્રિ/મેળાઓમાં) ભજવાતા આવ્યા છે. મોરબીના ભવાઈ મંડળો દ્વારા લોકશિક્ષણ માટે ‘રાંકનું રતન’ જેવા પ્રખ્યાત સામાજિક નાટકો ભજવીને કલાકારોએ લોકજાગૃતિ ફેલાવી હતી. આધુનિક સમયમાં નાટ્ય પ્રવૃત્તિ અને નવું લોહી (૨૦મી સદીના અંતથી ૨૦૨૬ સુધી) સમય બદલાતા વ્યાવસાયિક નાટક મંડળીઓ સિનેમા તરફ વળી, પરંતુ મોરબીમાં નાટ્ય સંસ્કાર એકદમ લુપ્ત ન થયા. શાળા-કોલેજો અને કલા મહોત્સવ: મોરબીમાં યુવા કલાકારોને તૈયાર કરવામાં સ્થાનિક કોલેજો અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓનું મોટું યોગદાન રહ્યું છે. સાલ ૨૦૦૦ પછીથી લઈને હાલ ૨૦૨૬ સુધી મોરબી જિલ્લામાં સરકારી સ્તરે "કલા મહોત્સવ" અંતર્ગત નાટક સ્પર્ધાઓનું મોટા પાયે આયોજન કરવામાં આવે છે. જેમાં સ્થાનિક લેખકો, દિગ્દર્શકો અને યુવા કલાકારો સંવાદ કૌશલ્ય અને અભિવ્યક્તિ દ્વારા મોરબીની નાટ્ય વિરાસતને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.